زبان و ادبیات فارسی

نخستين كسي كه به نظم داستانهاي ملي در شعر فارسي پرداخت :مسعودي مروزي

ترجمه پارسی كليله و دمنه :ازرودكي در زمان سلطنت نصر بن احمد ساماني

دو كتاب مشهورمحمد بن جريرطبري:تاريخ الرسول والملوك وجامع البيان وفي تفسيرالقران

عجايب البروالبحريا عجايب البدان:از ابوالمويد بلخي

حدود العالم من المشرق الي المغرب نخستين كتاب جغرافيا به زبان فارسي :مولف آن نامعلوم است

الا بنيه عن حقايق الدويه  :از ابومنصور موفق هروي در داروشناسي نسخه اي ازاين كتاب  به خط اسدي طوسي موجود است.

تاريخ بلعمي  يا تاريخ طبري اصل آن تاريخ الرسل والملوك :ازمحمد بن جريرالطبري

 ترجمه تفسير طبري ازجامع البيان  معروف به تفسير كبير:از محمد بن جرير الطبري

مقدمه شاهنامه ابومنصوري :از ابومنصور معمري

مهمترين شاهنامه منثور قرن چهارم:شاهنامه ابوالمويد بلخي يا ابوعلي بلخي شاهنامه ابومنصوري  گويند.

نخستين شاعري كه ازشاهنامه ابومنصوري  ايجاد شاهنامه  منظوم استفاده كرده است 1-دقيقي 2-فردوسي

نثر فارسي قرن چهارم:ساده خالي از صنايع لفظي بود.

رودكي:پدر شعرفارسي وسلطان شاعران استاد شاعران

ابوشكوربلخي:صاحب منظومه آفرين نامه

شاعربسيارمشهور قرن چهارم  بعد ازرودكي :ابومنصوردقيقي نظم شاهنامه منصوري را آغاز كرده است.

شاعرمشهورآخردوره ساماني وقسمتي از عهد غزنوي و شيعه مذهب بود در اواخر عمر به زهد و اندرزمشغول بود: كسايي مروزي

حميدالدين ابوحامد احمد كرماني:معروف به افضل كرمان آثار او عبارتند از عقدالعلي موقف العلي و بديع الزمان في وقايع كرمان و مضاف بديع الزمان انشاي اين سه كتاب به شيوه مصنوع و متكلف است.

نجم الدين ابوبكر راوندي:از آثار او راحه الصدور به نثر مصنوع

ابوشرف ناصح جرذقاني تاريخ يميني را از عربي به فارسي ترجمه كرد.

روضه العقول به زبان طبري از مرزبان بن رستم بن شروين به نثر مصنوع

روضة العقول  به فارسي ازمحمد بن غازي ملطيوي روایتی دیگر از مرزبان نامه  سعدالدين وراويني  به نثر مصنوع است.

تاريخ طبرستان از بهاالدين محمد كاتب از نثر ساده است.

مقدمه الا دب در لغت عربي به فارسي از ابوالقاسم زمخشري  از متكلمين معتمه

مهمترين كتاب جامع به زبان فارسي در طب و داروشناسي  ذخيره خوارزمشاهي به نثر ساده  در باب امراض و ادويه  از زين الدين ابو ابراهيم اسماعيل جرجاني /

جوامع العلوم  وحدائق الا نوار وفي حقايق الا سرار از امام ابوعبدالله فخرالدين محمد رازي قرن ششم و آغاز قرن هفتم

گيهان شناخت از امام حسن قطان مروزي  در حغرافيا و هيئت است .

ترجمان البلاغه از محمد بن عمررادوياني   درعلم بديع

ستيني  حاوي 60 علم ازعلوم  و فنون از امام فخررازي

روض الجنان در تفسيرالقران  ازابوالفتح رازي  متكلم ومفسر قرن ششم.

حدائق السحر في دقائق الشعر از رشيد الدين وطواط نويسنده قرن ششم

ويس ورامين را فخرالدين اسعد گرگاني از پهلوي به فارسي ترجمه كرد.

ابونصراسدي طوسي صاحب منظومه گرشاسب نامه ولغت نامه فرس  و مناظرات معروف است.

منظومه حماسي برزونامه از عطا بن يعقوب ناكوت قصيده سراي معروف

ناصرخسروقبادياني:روشنايي نامه وسعادت نامه و جامع الحكمتين ووجه دين وخوان اخوان زاد المسافرين  و سفرنامه شاعر قرن پنجم وازتمام  شاعران قرن پنجم در شعر خود به سبك دوره ساماني توجه زيادي داشتند.

عثمان مختاري غزنوي صاحب منظومه شهريارنامه/

رشيدالدين وطواط از حدائق السحر/

تغيير روش شعرفارسي آخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم  توسط يك دسته شاعران صورت گرفته است كه خاتم اين شاعران انوري بوده است به لهجه عمومي عصر خود بر اثر آميزش با زبان عربي نسبت به قرن چهارم و پنجم خود تغييرفاحشي پيدا كرده است.

علت عمده تغيير شعرفارسي  دراواسط قرن ششم تا آخرقرن هفتم :انتقال شعر فارسي  ازمشرق ايران به شعراي عراق وآذربايجان وفارس

تحفه العراقين خاقاني در تركيبات بديع وتخيلات وتشبيهات و اوصاف نو از تمام شعراي نيمه دوم قرن ششم  امتياز خاصي دارد.

نظامي گنجوي شاعر اواخر قرن ششم  كه پنج  مثنوي اوعبارتند از: مخزن السرار.اسكندرنامه .ليلي و مجنون.خسروشيرين.هفت پيكر.

مهمترين سبك نثر دوره قرن هفتم وهشتم  نثرمصنوع است دارندگان بزرگ اين نثر نسوي.عطاملك جويني.وصافالحضره است در همين دوره روش ساده و بي تكلف مقطوع نشد بلكه نمونه هاي ازاين  مانند طبقات ناصري وجامع التواريخ رشيدي وتجارت السلف وتاريخ گزيده است/

لباب الا لباب در باره آغاز شعرفارسي تا اوايل قرن هفتم  در دو مجلد نثر مصنوع و متكلف است جوامع الحكايات ولوامع الروايات و در باره حكايات ادبي واطلاعات ذي قيمتيبه نثرساده وروان  از سدالدين محمد عوفي

شمس الدين محمد قيس رازي صاحب المعجم في معاييراشعارالعجم به زبان فارسي است مقدمه كتاب المعجم في معاييراشعارالعجم به نثر مصنوع و خود متن كتاب ساده است و اهميت اين كتاب در يك دوره علوم ادبي از همه قديمي تراست.

عزالدين محمد نسوي:كتاب نفثه المصدور را به فارسي به نثر مصنوع كتاب سيره جلاالدين منكبرتي را به عربي ترجمه كرد.

قاضي منهاج الدين سراج  معروف به منهاج سراج  صاحب كتاب طبقات ناصري در تاريخ عمومي  كه نثر سليس و روان دارد.

عطاملك جويني نويسنده بزرگ قرن هفتم  صاحب كتاب تاريخ جهانگشاي  در سه مجلد درشرح ظهورچنگيز وفتوحات آن  وتاريخ خوارزمشاهيان وحكام مغولي ايران وفتح قلاع اسماعيليه وبغداد روش كتاب تاريخ جهانگشا جويني مصنوع  نويسنده در اين كتاب از اشعار عربي وفارسي اخبار و ايات قران كريم و اصطلاحات علمي استفاده كرده است.

سعدي:سعدي به اضافه گلستان چند رساله به نامهاي نصيحه الملوك وروشنايي نامه وتربيت وعقل وعشق ومجالس شيخ

تجزيه الامصاروتزجيه الاعصاراز وصاف الحضره شهاب الدين عبدالله  به تاريخ وصاف مشهور است.

معتبرترين كتاب عهد مغول وداراي نثرساده وروان:جامع التواريخ رشيدالدين فضل الله

الاحيا والاثار از رشيدالدين فضل الله  مسائل مختلف علمي وعلم فلاحت وكشتي

نظام التواريخ از قاضي نظام الدين بيضاوي  در تاريخ عمومي ازابتداي خلقت تا سال تاليف به نثري ساده

ناصرالدين منتحب الدين يزدي مولف :سمط العلي للحضره العليا در تاريخ قراختائيان  اين به تقليد از كتاب عقدالعلي للموقف الاعلي به نثر مصنوع

تجارت السلف از هندوشا نخجواني  به نثر ساده در تاريخ وزراء

المعجم في آثارملوك العجم  شرف الدين  بن فضل الله حسيني قزويني به نثر مصنوع

تاريخ گزيده و نزهه القلوب از حمدالله مستوفي قزويني به نثر ساده وروان

مرصاد العباد از نجم الدين رازي قرن هفتم نثر بليغ دارد.

فيه مافيه ومكاتيب ومجالس سبعه از مولوي همه به نثر ساده

مناقب العارفين از شمس الدين احمد افلاكي اطلاعاتي ذقيمتي درباره مولوي و خاندان او دارد.

خواجه نصيرالدين طوسي دانشمند قرن هفتم  آثار او عبارتند از:اساس الاقتباس در منطق  و معيارالاشعار در عروض واخلاق ناصري در حكمت عملي (علم واخلاق) و اوصاف الاشراف در تصوف

افضل الدين محمد كاشاني معرف به بابا افضل  نثرساده و فصيح دارد رسالات او عبارتند از مدارج الكمال وره انجام نامه وساز وپيرايه  شاهان پرمايه ورساله تفاحه وعرض نامه وجاودان نامه

علامه قطب الدين محمودشيرازي :شارح معروف قانون در طب وفلسفه ورياضيات ونجوم  وكتاب معروف او دره التاج است حكم دايره المعارف در علوم فلسفي دارد.

شعر فارسي در قرن هفتم و هشتم :بدبينني وناخشنودي از  اوضاع روزگار وناپايداري جهان ودعوت به خلق  وترك دنيا و زهد

در دوره مغول فساد اخلاق  و انتقادات اجتماعي  به شدت رواج پيدا كرد وسبك قرن هفتم و هشتم  دنباله رو سبك نيمه دوم قرن ششم است اكنون  اصطلاحا سبك عراقي است.

سعد ي شيرازي:بوستان وگلستان  و سعدي نامه  اوايل قرن هفتم

مولوي: آثار او مثنوي ومجالس ومكتوبات وفيه مافيه از متفكران يزرگ جهان  مقتداي متصوفه واهل تحقيق ومجاهدت ورياضت است.

دوتن از شاعران قرن هفتم وهشتم كه  شربت شهادت نوشيدند عطار نيشابوري  و كمال الدين اسماعيل پسر جمال الدين محمد پسر عبدالرزاق  اصفهاني قصيده سراي مشهور در حمله مغول كشته شد.

سيف الله اسفرنگ  ازگويندگان مشهور ماورالنهر درقصايد خود از خاقاني تقليد استفاده كرده است.

امير خسرودهلوي در هند تربيت يافت آثار  او عبارتند از:مطلع الانواروشيرين وخسرو وليلي مجنون وهشت بهشت و آيينه اسكندري به تقليد از پنج گنج نظامي سروده شده است

كمال الدين كرماني معروف به خواجو:در غزل و مثنوي دست قوي داشت در آوردن غزل ومضامين عرفاني  چيره دست بود و در اين راه پيشواي حافظ بود.خواجو مثنويهاي به تقليد از مثنوي نظامي سروده است:روضه الانواروكمال نامه وگل ونوروز وگوهرنامه و هماي همايون ومنظومه حماسي سام نامه

عبيد زاكاني :روش انتقادي وبيان مفاسد اجتماعي  با زبان شيرين با هزل وشوخي آثاراو عبارتند از :موش وگربه و رساله اخلاق الاشراف وعشاق نامه و رساله دلگشا وده فصل و صد پند

حافظ:آخرين شاعر برزگ درجه اول ايران كه اواخر حيات آن مصادف با عهد تيموري توانست مضامين عرفاني و عشقي را درهم آميزد وموفقيت اين كار مرهون شعراي مقدم برخود  اواسط واواخر قرن هشتم  علي الخصوص خواجوي كرماني بود.

 

سلمان ساوجي:آخرين شاعر قصيده سراي دوره مغول آثاراو عبارتند از:فراقنامه و جمشيد و خورشيد

علل عمده  انحطاط زبان فارسي:1-با حمله مغول به ايران  زبان تركي رواج پيدا كرد.2-مراكز زبان فارسي  در خراسان وعراق و همچنين دربارهاي حامي شعر فارسي  ازبين رفت شعر از درباردورشد به دست عامه آمد.3-استادان زبان فارسي مي بايست مربي شعر و ادب فارسي باشند از بين رفتند.و نثر دوره تيموري چندان قابل اعتماد نبود.

نثرفارسي در دوره عهد تيموري از نثرمبالغه هاي صنعتي وفني قرن ششم تقريبا آزاد شد.

نثر عهد تيموري ساده وروان است وآثار مصنوع در اين دوره زياد نيست.

امير عليشير نوائي :مجالس النفائس ومحاكمه الغتين ومحبوب القلوب به زبان تركي

ظهيرالدين بابر:آثاراوبابرنامه

نظام الدين شنب غازي معروف به نظام شامي  مولف ظفرنامه با انشاي ساده

شرف الدين علي يزدي كتاب ظفرنامه  نظام شامي را  به نام ظفرنامه تيموري با انشاي اطناب وتطويل است.

شهاب الدين لطف الله معروف به حافظ ابرو صاحب كتاب معتبر زبده التواريخ  ومجمع التواريخ  سلطاني

مولف مجمع التواريخ احمد خوافي:مولف جواهرالاسراروزواهرالانوار كماالدين حسين خوارزمي

صاين الدين تركه اصفهاني نويسنده ودانشمند مشهور آثار او عبارتند از:1- ترجمه كتاب الملل والنحل عبدالكريم شهرستاني 2- اسرار الصلوه 3- مبدا و معاد

نورالدين عبدالرحمن جامي:آثاراوعبارتند از:نفحات الانس درباره 614 از مشايخ صوفيه بيشتر نفحات الانس از شرح احوال مشايخ صوفيه  خواجه عبدالله انصاري اين كتاب از طبقات صوفيه عبدالرحمن سلمي نيشابوري  نثر جامي ساده وفصيح است بهارستان جامي به تقليد گلستان سعدي براي تدريس فرزند نوآموز نوشته شده است لوايح مشتمل بر سي لايحه در بيان اصول عرفان

اشعه لمعات جامي  از شرح لمعات  فخرالدين عراقي شاعر ونويسنده مشهور عهد مغول است ازكتب معتبر تصوف به فارسي

كمال الدين عبدالرزاق سمرقندي صاحب كتاب مطلع السعدين  وقايع ايران از ايلخان مغول  تا پايان سلطنت ابوسعيد تيموري

دولتشاه سمرقندي به تشويق اميرعليشيرنوايي كتاب تذكره الشعرا را نوشت.

تذكره الشعرا دولتشاه سمرقندي  مهمترين تذكره فارسي بعد از لباب الالباب عوفي است كه تذكره الشعرا دولتشاه سمرقندي شرح حال 105 تن  از شاعران واشارات تاريخي است روش دولتشاه سمرقندي ساده دور از پيرايه لفظي است.

معين الدين محمد اسفزاري صاحب كتاب روض الجنات در تاريخ شهر هرات

محمد پسر خاوند معروف به ميرخواند مولف روضه الصفا در باره تاريخ پيش از اسلام ودوره اسلام  و دستورالوزراء  شرح احوال وزراء اسلام

غياث الدين خواند ميرنويسندگان مشهور دوره تيموري و صفوي كتاب مشهوراو غيرازذيلي بر روضه الصفا نوشت و حبيب السير در تاريخ عمومي تا پايان حيات شاه اسماعيل صفوي

حسين واعظ كاشفي سبزواري ازنويسندگان دوره تيموري  ازآثار او انوار سهيلي ترجمه وتهذيب نفس جديدي است ازكتاب كليله ودمنه انشائي مصنوع و متكلف و ديگر مخزن الانشاه  وديگر روضه الشهدا روش منشيانه ومترسلانه از مصائب انبياء وائمه سخن رفته است و كتابهاي ديگر او مواهب عليه و جواهرالاسرار يا  جواهرالتفسيردر تفسيرقرآن و اخلاق محسني و فتوت نامه سلطاني اختيارات در نجوم  كتاب لب لباب مثنوي كاشفي سبزواري  اختصاريست مثنوي مولانا  لب لب اختصاري ازلب لباب

رشحات عين الحيات ازفخرالدين علي واعظ در شرح مقامات عبيدالله احرار ازپيشروان فرقه نقشبنديه دوره تيموري

اخلاق جلالي در حكمت عملي از جلال الدين محمد دواني  لوامع الاشراق از جلال الدين دواني تحت تاثير اخلاق ناصري خواجه نصيرالدين طوسي

فضل الله استرآبادي موسس فرقه حروفيه در دوره تيموري مولف جاويدان نامه آثار ديگر فضل الله استرآبادي  آدم نامه وعرش نامه وهدايت نامه واستوانامه ومحبت نامه وكرسي نامه براي كفش رموز جاويدان نامه كتابي تحت عنوان مفتاح الحيات  موجود است.

دليل عمده بي رونقي علم وادب در شعردوره تيموري:1-بي ثباتي اوضاع زمان وكساد بازار علم وادب2-نادر بودن امرا وشاهان شاعرپروروسخن شناس

دليلي كه شعردوره تيموري به زبان عمومي نزديك شد چه بود:شعر اين دوره كمتر اختصاص به دربارها داشت بيشتر به مردم  توجه داشت/

دردوره  تيموري مقدمات  سبكي كه بعد به سبك هندي معروف شد فراهم گرديد.

 

كمال الدين بن مسعود  معروف كمال خجندي  با تخلص كمال خود را ازمعاصر بزرگ خويش از حافظ برتر مي شمرد خيالات غريب و معاني دقيق در غزلهاي اوبسيار است.

ملامحمد شيرين مغربي تبريزي :صوفي مشهور حقايق عرفاني و علي الخصوص فكر وحدت وجود  اورا شاعري متوسط دانستند.

ابواسحق شيرازي معروف به بسحق اطمعه  درباره وصف اغذيه واطعمه چند رساله ديگري دارد:داستان مزعفروبغرا وبرنج وبغرا و خوابنامه بسحق وفرهنگ نامه

نظام الدين محمود قاري يزدي: در قرن نهم روش بسحق اطعمه را تعقيب كرد درباره پوشش ها وپارچه ها شعر سروده است ديواني به نام ديوان البسه ترتيب داد.

نعمت الله ولي كرماني موسس فرقه نعمت اللهيه

قاسم انوار ديوان او شامل غزل ومثنوي ومقداري اشعاري به لهجه ولايتي  گيلان وتركي دارد.

مولانا محمد كاتبي ترشيزي يا نيشابوري صاحب مثنويهاي تجنيسات وذوبحرين وذوقافتين

  ومثنويهاي حسن وعشق وناظرمنظوروبهرام وگل اندام در آخرعمرشروع به جواب خمسه نظامي كرد.

شيخ آذري اسفرايني منظومه بهمن نامه در شرح سلطنت بهمني هند

خاوران نامه از ابن حسام  در ذكرسفرها وجنگها ي علي ابن ابي طالب

مشهورترين شاعرعهد تيموري و بزرگترين شاعر آن عهد بعد از حافظ  نورالدين جامي است جامي در مثنوي هاي خود از نظامي پيروي كرده است جامي در غزلهاي خود از سعدي و حافظ تقليد كرده است ودر قصيده تابع شعراي قصيده گوي عراق است.آثار منظوم  جامي:هفت اورنگ يا سبعه

هفت مثنوي جامي:سلسله الذهب وسلامان ابسال وتحفه الحراروسبحه الابراروليلي ومجنون وخردنامه اسكندري ويوسف وزليخا

زبان فارسي در دوره عهد صفوي مانند دوره تيموري در طريق انحطاط بود.

دليلي كه لهجه آذري درآذربايجان ازبين رفت : سكونت تركان وتسلط امراء و بعضي از قبايل ترك ومغول درآن ناحيه ازقرن ششم به بعد ودر اواخرقرن نهم بسياري ازامرا بسياري ازمراكز عمده آذربايجان تكلم به زبان تركي معمول ومتداول شد.

در دوره صفوي غالب اصطلاحات ديواني ودرباري ونظامي تركي بود.سرسلسله صفوي شاه اسماعيل شاعرمتوسط است كه ديوان تركي دارد.شاه اسماعيل خطايي تخلص مي كرد.شعر فارسي در دوره صفوي از حيث الفاظ و كلمات چندان قابل توجه نيست.

دليلي كه شعرفارسي دردوره صفويه چندان قابل توجه نبود:1- تربيت شاعران كه در دوره  ساماني وغزنوي وسلجوقي وجود داشت در دوره صفويه از بين رفت 2- بيشتر گويندگان اطلاعات وسيع كامل از زبان فارسي وعربي  نداشتند.3- دربارها به شاعران اظهار حمايت نمي كردند وشعر از دربار بيرون رفت به به دست عامه مردم افتاد.موضوعي ديگري به سستي عبارات وكلمات در شعر فارسي انجاميد رواج شعر فارسي در سرزمينهاي غير اسلامي است.

در شعردوره صفويه مرثيه سرايي و مدح ائمه دين بسيارمعمول بود اين امر نتيجه طبيعي سياست مذهبي پادشاهان صفوي بود.

سبك شعر دوره صفوي سبك هندي است اين سبك مبتني بربيان افكاردقيق وايراد مضامين باريك ودشوار و دورازذهن و علاقه شاعر  در دوره صفوي بيشتر تصورات وخيالات بيشتر بوده  تا به زبان وصحت استعمال ومتانت و جزالت است.غيرازمراثي ومدايح در شعر دوره صفوي افكار غنايي وغزلي گاه با رنگ تصوف وزاهدانه با وعظ و اندرز همراه است.افسانه سرايي وداستان سازي به شيوه نظامي از كارهاي متداول دوره صفوي بود.

عبدالله هاتفي خرجردي مولف شاهنامه حضرت شاه اسماعيل  كه حماسه تاريخي است.و ديگر مجموعه منظومي به تقليد نظامي شيرين وخسرو وليلي ومجنون وهفت منظر و تمرنامه (در حماسه تاريخي درشرح فتوحات و جنگهاي تيموربراي جواب گويي به اسكندرنظامي ساخته شده است.

ميرزاقاسم گنابادي:از مقلدان نظامي مهم ترين آثار او ليلي و مجنون وكارنامه يا چوگان نامه وخسرو وشيرين و شاهرخ نامه و شهنامه ماضي (درشرح شاه اسماعيل صفوي)  و نواب نامه (در شرح سلطنت  شاه طهماسب)

بابافغان شيرازي:شاعر آخردوره تيموري وآغاز دوره صفوي

اهلي شيرازي:صاحب قصائد خوب ومثنوي مصنوع  سحرحلال است.

هلالي جغتابي از غزل سرايان شوق ذوق قرن دهم  مثنوي هاي او عبارتند از:ليلي ومجنون وشاه ودرويش وصفات العاشقين

وحشي بافقي كرماني:يك مثنوي ناتمام دارد به نام فرهاد وشيرين در دوره قاجاريه  وصال شيرازي آن را اتمام رساند.

محتشم كاشاني مرثيه سرا بود.

جماالدين  محمد عرفي شيرازي  مثنوي هاي به تقليد نظامي دارد رساله اي به اسم رساله نفسيه دارد.

ملك الشعرا فيضي فياضي:ايراني نيست در غزل وقصيده ومثنوي استاد بود مثنويهاي  به تقليد نظامي دارد مانند سليمان و بلقيس ونل ودمن و مركزادوار و اكبرنامه وهفت كشور

شيخ بهاالدين محمد عاملي:دانشمند معروف مثنوي هاي او عبارتند از:سوانح الحجاز معروف به نان وحلوا وشير وشكر هردو شامل مسائل عرفاني و وعظ و اندرز

حكيم شرف الدين حسن:طبيب ونديم شاه عباس اول  صاحب مثنوي نمكدان حقيقت است.

ابوطالب كليم ملك الشعراي شاه جهان منظومه اي دارد به نام ظفرنامه شاه جهاني

صائب تبريزي كسي است كمال سبك هندي به او تمام شد.به او كثيرالشعرا مي گويند كه ديوان او 120000 بيت است.

شيخ علي حزين صاحب دو تذكره :تذكره حزين و تذكره معاصرين ديوان كليات او مشهور است.

قدري شاعران اوايل قرن يازدهم  دو منظومه حماسي به نام جرون نامه و جنگنامه كشم است.

نثر فارسي در دوره صفوي از حيث ادبي وضع خوشي نداشت.به طوركلي سستي و كم مايگي نثردوره صفوي از نثردوره تيموري بيشتر است.

اثري كه حدوسط و ميانه بين نثر ساده وعاميانه و نثر مصنوع دور از تكلف وجود دارد عالم آراي عباسي  در عهد صفوي  نام دارد.

مسائل مهمي كه در نثر دوره صفوي وجود دارد نوشتن داستانهاي منثور (رمان) است.

در دوره صفوي نوشتن رمان پيش از پيش معمول شد و كتابهاي معتبري كه در اين عهد  بوجود آمد تحرير جديد ازداستان اسكندر وطوطي نامه ورزمنامه وترجمه رامايان (حماسه معروف هندي) و ترجمه مهابهارت (حماسه معروف هندي) و....

ترجمه رامايان حماسه معروف هندي از نقيب خان وعبدالقادر بدواني با دقت ومهارت انجام گرفت .

شاه طهماسب اول صفوي پسر شاه اسماعيل تذكره شاه طهماسب صفوي در وقايع سلطنت را نوشته است.

حسن بيك روملو كتاب احسن التواريخ وقايع سلطنت شاه طهماسب نوشته شده است.

اسكندربيك منشي شاه عباس اول مولف عالم آراي عباسي

بهاردانش تهذيبي از كليله و دمنه از ابوالفضل دكني و اكبرنامه شرح سلطنت اكبرشاه وآيين اكبري

مجالس المومنين  از قاضي نورالله شوشتري در شعرا وادباي شيعه

تحفه سامي از سام ميرزا شرح حال شعراي قرن نهم تا دهم

لطايفنامه ترجمه مجالس المومنين امير عليشير نوايي  از فخربن اميري و آثار ديگرآن تذكر النساء يا جواهر العجايب

مذكرالاحباب از نثاري بخارايي /نفايس الماثر درشرح احوال شعراي ايراني هند در عصراكبرشاه

خلاصه الاشعار و زبده الافكار تاليف تقي الدين كاشاني

تذكره هفت اقليم:امين احمد رازي آغاز قرن يازدهم

رياض الشعرا :علي قليخان واله داغستاني در قرن دوازدهم

فرهنگ جهانگيري  تاليف جمال الدين حسين انجو پيش از اين كتابي در لغت فارسي  به دست محمد قاسم سروري كاشاني به نام شاه عباس صفوي تاليف كرد.

فرهنگ رشيدي از عبدالرشيد الحسيني  معا صر اورنگ زيب/غياث الغات از محمد غياث الدين 

مويد الفضلا از محمد لاد دهلوي  و آثار ديگر آن بهار عجم و چراغ هدايت

برهان قاطع از محمد حسين خلف تبريزي متخلص به برهان روش دقيقي براي جمع آوري لغات بدست نيامده است فاقد ارزش علمي است.

ترجمه الخواص يا تفسير زواري :علي بن حسين زواري

خلاصه المنهج يا تفسيرالقران:ملافتح الله كاشاني

جامع عباسي:شيخ بهايي  يا شيخ بهاالدين محمد بن حسين عاملي اين كتاب مهمترين كتب شيعه است.

آثار ملامحمد باقرمجلسي: معراج المومنين و جلادالعيون و زادالمعاد وعين الحيات بحارالانوارومشكوه الانوار

كلمات مكنونه به فارسي و عربي  از ملامحسن فيض كاشاني

گوهرمراد ازعبدالرزاق لاهيجي متخلص به فياض در اصول عقايد به فارسي

در پايان عهد صفوي ناخشنودي ناقدان سخن وصاحبان ذوق روشي در شعر فارسي پديد آورد  وبر اثر اين ناخشنودي فكر تازه اي پديد آمد به سبك هندي روآوردند.ولي محمد خان سرور اصفهاني عموي آذربيگدلي و مير سيد علي مشتاق اصفهاني  استاد آذروبيگدلي و ميرزا نصير اصفهاني صاحب مثنوي پير و جوان و احمد هاتف اصفهاني  معتقد به ترك روش معاصران  وپيروي از روش متقدمان در قصيده و غزل ومثنوي روش استادان قديم را دنبال كردند.شاعران به شيوه استادان سبك عراقي رها كردن شيوه هندي بودند.

دوره بازگشت به دو عصر تقسيم كردند:دوره اول از اواسط قرن 12 تا اوايل قرن 13 سبك شاعران قرن ششم و هفتم و هشتم  را در غزل و قصيده و مثنوي پيروي كردند.دوره دوم  از اوايل قرن 13 شروع شده  در اين دوره شاعران  علاوه بر تقليد از شاعران قرن 6 و7 و8  از شاعران قرن 4و 5 و6  نظر داشتند.هدايت وسروش وفتح الله خان  شيباني و ملك الشعرا بهار بودند.

شاعران سبك بازگشت ادبي در غزل به سعدي وحافظ  در حماسي از مقلدان فردوسي  در مثنويهاي بزمي از نظامي پيروي كرده است و درقصايد ومسمطات و مقطعات روش شاعران چهارم وپنجم وششم  ز فرخي وعنصري ومنوچهري ومسعود سعد وسنايي وانوري وخاقاني مورد تقليد قرار داده اند.زبان اين گويندگان لهجه كهنه است.

موضوعاتي كه گويندگان دوره بازگشت بدان توجه داشتند بيشتر توصيفات مدح و اندرز مرثيه  معصومين و حماسي  و ديني عاشقانه و غزل بود.

فتحعلي خان صباحي كاشاني فرزند صباحي كاشاني ملك الشعرا  فتحعلي شاه كه آثار عبارتند از:شهنشانامه وعبرت نامه وخداوند نامه  و گلشن صبا

سيد محمد سحاب اصفهاني  فرزند احمد هاتف اصفهاني شاعر قصيده سرا وغزل گوي دوره فتحعلي شاه  از دو استاد بزرگ خود انوري و خاقاني با مهارت شگفت انگيز پيروي كرده به نيكي از عهده اين تقليد برآمده است.

ميرزا شفيع وصال شيرازي  مشهور به ميرزاكوچك  در مثنوي و غزل وقصيده  مثنوي فرهاد  و شيرين وحشي را تمام كرد و مثنوي ديگري به نام بزم وصال در بحر متقارب دارد.

ميرزا حبيب قاآني شيرازي قصيده سرا و تركيبات نو و بديع دارد پريشان را به تقليد از گلستان  نوشته است.

ميرزا محمدعلي سروش اصفهاني از فرخي سيستاني پيروي كرده است ارديبهشت نامه شرح حال غزوات حضرت علي بن ابيطالب در دست است ومثنويهاي ديگري به نام ساقي نامه والهي نامه دارد

نثرفارسي در دوره زنديه و افشاريه وقاجاريه از سستي وبي مايگي دور شد.

دردوره قاجاريه روشي نسبتا مطبوع به شيوه پيشنيان نزديك بود در نثر از روش نويسندگان قرن ششم وهفتم وهشتم تقليد مي كردند مگر در قرن 13 برخي مانند ميرزا ابراهيم وقايع نگار به سبك معمول اواخر قرن پنجم توجه كردند.وميرزا مهدي خان استرآبادي  آذربيگدلي  با همه استادي خود از خطاي حذف افعال مصون نمانده است.

نويسندگان دوره افشاريه و زنديه قاجاريه:

ميرزا مهدي خان استرآبادي  منشي نادر صاحب كتاب دره نادره مانند تاريخ وصاف  پر از صنايع لفظي است كتاب ديگري به نام جهانگشاي نادري انشاي او طبيعي تر از كتاب دره نادره است.

انجمن خاقان از فاضل خان گروسي است/ناسخ التواريخ  از محمد تقي سپهر است.

رضا قلي خان هدايت  آثار او :مجمع الفصا در دو مجلد و رياض العارفين  در شرح احوال شعراي متصوفه متمم روضه الصفا به نام روضه الصفاي ناصري و لغت انجمن آراي ناصري

 

ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني وزير محمد شاه  بزرگترين نويسنده عهد قاجار منشات آن به نثر مصنوع است.

مهمترين عوامل نهضت مشروطه و صدور فرمان مشروطيت:

1-ضرورت روي آوردن به دانش و فن جديد2-رفت و آمد ايرانيان به كشورهاي اروپايي و اعزام محصلان ايراني به خارج از كشور3-رواج صنعت چاپ4-رواج وگسترش روزنامه نويسي5-ترجمه و نشر كتابها5-تاسيس مدرسه فني دارالفنون

كتاب احمد و مسالك المحسنين  از عبدالرحيم طالبوف ./

سياحتنامه ابراهيم بيگ از زين العابدين مراغه اي.

ميرزا ملكم خان  صاحب روزنامه طوفان و ديگر روزنامه انتقادي ديگر

فتحعلي آخوند زاده نمايش نويس و انتقاد گر

ويژگيهاي شعر دوره بيداري:1- شعرعموميت يافت زبان برنده نهضت در اختيار روزنامه ها و مطبوعات قرارگرفت.2-جهانشاهي شاعران دوران بيداري با الهام از حوداث و مقتضيات زمان صورت گرفت.3-گروهي مانند ادبيب ممالك فراهاني و محمدتقي بهاراززبان  پر صلابت گذشته استفاده مي كردند و گروهي ديگر مانند سيد اشرف الدين گيلاني (نسيم شمال) وميرزاده عشقي وعارف قزويني  با موازين گذشته انس چنداني نداشتند كه زبان كوچه وبازاررا برگزيدند ازقبول عام برخوردارشدند.4-زبان كوچه بازارواژگان خاص خود را طلب مي كرد.5-شاعران گروه دوم به قالبهاي نوترو مستزاد ومخمس و دوبيتهاي پيوسته ترانه و تصنيف توجه نشان دادند.

شاخص ترين مضامين درونمايه هاي شعرفارسي در عصربيداري:آزادي-قانون-وطن-تعليم و تربيت نوين-توجه به علوم وفنون جديد

چهرهاي شعردوره فارسي:

سنت گرايان: اديب الممالك فراهاني استاد قصيده سرا سردبيرروزنامه مجلس است موضوعات اصلي شعر اوسياسي و اجتماعي روز است.شعرش مهجور و نامانوس و احوال پيشينيان است.

محمد تقي ملك اشعراي بهار:سياست مدار و روزنامه نگارمعاصر روزنامه هاي خراسان ونوبهار و تازه بهاررا منتشر كرد.ملك الشعراي بهار مجله دانشكده را تاسيس كرد.

آثار و تاليفات ملك الشعراي بهار:1-تاريخ احزاب فارسي2-سبك شناسي يا تاريخ تطورنثرفارسي 3-تاريخ تطورنظم فارسي4-مقالات و نوشته هاي پراكنده بهار

بهارتاريخ بلعمي و تاريخ سيستان و مجمع التواريخ والقصص وجوامع الحكايات عوفي را تصحيح كرد.و ديوان اشعار در دو مجلد دارد.

ايرج ميرزا:ديوان اشعار وعارفنامه و زهره و منوچهر

مضامين وانديشه هاي ايرج ميرزا را به چند دسته  مي توان تقسيم مي شود:

1-   انتقاد از وضع سياسي و اجتماعي كشور

2-   تشويق جوانان به دانش آموزشي و فراگيري علوم جديد

3-   اعتقاد و توجه به پرورش و آموزش كودكان

4-   علاقه به مادر سپاسداري از مقام او

5-   وطن پرستي و ايران پرستي

آثار دهخدا :چرند و پرند در روزنامه صوراسافيل ولغت نامه و امثال وحكم

اديب نيشابوري نثر بينا بين دارد.

سيد اشرف الدين قزويني  معروف به نسيم شمال شاعر ملي سازننده تصنيف ملي و ميهني و ساده

عشقي شاعر پرخروش روزنامه قرن بيستم

فرخي يزدي روزنامه طوفان منتشر كرد.

ابوالقاسم لاهوتي بيشتربه دليل سنت شكني  و نوگراييها همزمان با نيمايوشيج در شعر خود آورده است.

مفهوم دگرگوني از نيما:

1-نيما يوشيج شعر را زيستن مي دانست از نظر نيما شاعر چكيده زمان خويش است نيما براي شعر خود محتواي اجتماعي پيشنهاد مي كرد.

2-از نظرشكل ذهني در مسير جستجوي جلوه هاي عيني و مشهود به شكل ذهني شعر دست يابد.

3-گذشته از دگرگوني محتوا و بينش شاعران در شكل وقالب كار هماهنگ و مفهوم و ادراك ذهني تحولي پيدا مي كند.

آثار نيما:ارزش احساسات وحرفهاي همسايه ونامه هاي نيما  و ديوان اشعار

احمد شاملو: شعر سپيد و منثور را در ادبيات مطرح كرد.

آثاراحمد شاملو:قطعنامه وهواي تازه وباغ آينه آيدا در آينه وآيدا درخت خنجروخاطره وسرود ابراهيم در آتش وترانه هاي كوچك غربت

مهدي اخوان ثالث:از شاگردان موفق نيما است زبان كهن خراساني را با زبان زنده جاري در آميخت.

اخوان روايتگر تاريخ سياسي واجتماعي عصر خويش است آثار او:زمستان وازاين اوستا وآخرشاهنامه ودر حياط كوچك پاييز در زندان

فروغ فرحزاد:شعر و زندگي را به گونه اي تفكيك ناپذير درهم آميخته است .آثار فروغ فرحزاد:اسير و ديوار وعصيان وتولدي ديگروايمان بياوريم به آغاز فصل سرد.

سهراب سپهري شاعر ساده و صميمي وروحيه انزوايي  متمايل به عرفان قرن بيستم مجموعه اشعار در هشت كتاب است.

محمدعلي  جمال زاده  بينان گذار ادبيات داستاني ايران آثار او:دارالمجانين ويكي بود و يكي نبود وسروته يك كرباس وراه آب نامه و تلخ و شيرين وشاهكار وشورآباد وقصه هاي كوتا براي بچه هاي ريشداروقصه ما به سررسيد.

مرتضي مشفق كاظمي: اولين رمان اجتماعي به نام تهران مخوف رانوشت.

صادق هدايت  مهمترين رمان معاصربه نام بوف كور را نوشت و آثار او زنده به گور وسه قطره خون وسايه روشن و سگ ولگرد وعلويه خانم وولنگاري مجموعه وغ وغ ساهاب  وترجمه آثار نويسندگان بيگانه  به نام كافكا وچند نمايشنامه 

بزرگ علوي:از دوستان هدايت است به دلايل سياسي بيشتر عمر خودرا در آلمان گذراند رمان مشهورش چشمهايش است

 

 

صادق چوبك را نويسندگان ناتوراليسم مي دانند رمان مشهور او تنگسيراست.داستان بلند ديگر او سنگ صبور وخيمه شب بازي وچرا دريا طوفاني شده و چراغ آخر

جلال آل احمد :مشهورترين اثرش مديرمدرسه نام دارد نون القلم ونفرين زمين ومجموعه پنج داستان

ومقاله هاي انتقادي جلال آل احمد  هفت مقاله و سه مقاله ديگر وكارنامه سه ساله وارزيابي شتابزده

سفرنامه هاي وتك نگاريها ومشاهدات :اورازان وتات نشينهاي بلوك زهرا جزيره خارك ودر يتيم خليج فارس وسفرروس و خسي در ميقات

سيمين دانشور مجموعه داستانش آتش خاموش نام دارد درسال 1340 شهري چون بهشت  در آن جهان و مسائل زنان ايراني  انعكاس داده است را منتشر كرد.

مشهورترين اثر سيمين دانشور رمان سووشون  مرحله اي ازرمان كمال اجتماعي را نشان مي دهد.

احمد محمودي از جنوب برخاسته و آثارش حال و هواي جنوب  رنگ محلي گرفته است.مشهورترين اثرش رمان سياسي همسايه ها است مجموعه هاي مول و درياي هنوز آرام است و زايري زير باران وغريبه ها وپسرك بومي

علي محمد افغاني :مولف شوهرآهوخاتم و آثار ديگر شادكامان دره قره سو و شلغم ميوه بهشت و سيندخت و بافته هاي رنج و دكتر بكتاش

محمود دولت آبادي :اولين مجموعه قصه او لايه هاي بياباني است. نخستين داستانش  اوسنه بابا سبحان است دو رمان معروف او كليدر وجاي خالي سلوج

هوشنگ گلشيري:بطالتهاي زندگي كارمندان دون پايه را به تصوير مي كشد و آثار مشهور او عبارتند از:كريستين و كيد وشازده احتجاب وگمشده راعي ومجموعه مثل هميشه ونمازخانه كوچك من

نثرمرسل:سبك خراساني قرون سوم و چهارم ونيمه اول قرن پنجم

نثربينابين :اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم

نثرفني:قرن ششم

نثرمصنوع يا صنعتي:قرن هفتم

نثرصنعتي و نثرساده:قرن هشتم

نثر ساده:قرن نهم و اوايل قرن دهم

نثرساده معيوب :از قرن دهم واوايل قرن دوازدهم

نثرقائم مقام (تجديد حيات)نثر دوره قاجار نثر ساده وخوب

نثرمردمي دوره مشروطه نثر روزنامه

نثرجديد :نثررمان دوره دانشگاهي

انواع نثروسبك :1- نثرمرسل 2-نثر مصنوع 3-نثر موزون (1-نثرموزون مرسل مانند مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري 2-نثرموزون فني مثل مقامات حميدي

نثرمرسل:ساده و روشن مبتني برجملات وكلمات فارسي خالي ازلغات عربي و مهجور

مختصات نثرمرسل:

1-جمع بستن كلمات عربي مانند اخبار وكواكبان

2-جمع بستن با الف ونون دستان وناخنان

3-ساختن ياي مصدري مانند ضعيفي و مخالفي

4-اسم نكره يكي پيش از اسم آيد. ماننديكي قصه

4-آوردن يكي وهم يا :مانند يكي شرابي كنند

4-پيش از مفعول مر مي آورند.

5-استعمال حرف اضافه مضاعف آوردن حرف اضافه پس و پيش يك متمم مثل :به باغ اندر

6-افعال پيشوندي مانند فرو چكيدن

7-ماضي بعيد از مصدر بودن

8-استفاده از وجه مصدري

9-فعل مجهول با فعل آمدن علاج گفته آيد

10-به كاربردن كجا به معني كه

11-سخت در نقش قيد

12-را به معني براي به سبب

13-اختصار و كوتاهي جملات

14-تكراراسم وفعل قسمتي از جمله

15-نگارش كتب علمي:هدايه المتعلمين وحدودالعالم والابينه عن حقايق الادويه وآثار بوعلي سينا والتفهيم

16-نگارش كتاب تاريخي: شاهنامه ابومنصوروترجمه تاريخ طبري

نثر بينابين :اواخر نيمه اول قرن پنجم اوايل قرن قرن ششم

مختصات نثربينابين:اطناب –توصيف –استشهاد وتمثيل-تقليد از نثر تازي-حذف افعال به قرينه –حذف قسمتي ازجمله-تجددي در استعمال افعال-لغات وافعال و امثال اصطلاحات فارسي-استعمال لغات تازي

مختصات نثر فني:كثرت لغات عربي-استفاده از آيات و احاديث و ضرب الامثال و اشعارعربي-درآميختگي نظم و نثر-تحليل شعري-اطناب –سجع و ترصيع و موازنه –وفور صنايع بديعي و بياني-استعمال افعال در معني مجازي-موسيقيايي بودن كلام-بيشترمخيل بودن ومخبر بودن كلام-وصف-آوردن مترادفات پي در پي.

نثرمرسل:در نيمه دوم قرن پنجم تحولي پيدا كرد.سرانجام در قرن ششم به نثرفني تبديل شد نثر فني قرن 6و 7 است.نثر فني پايان قرن 7 دچار تكلف شد تبديل به نثر مصنوع گرديد.نثر فني  مانند نصرالله منشي  ولي چندان متكلف نيست.اما نثر مصنوع نثري است دچار تكلف وصناعات ادبي مي شود.

كتب مشهور نثرفني درعهد سلجوقي:كليله ودمنه-عتبه الكتبه (منتجب الدين جويني)-التوسل الي الترسل(بهاءالدين بغدادي)-منشات خاقاني-منشات رشيد وطواط-مقامات حميدي (قاضي حميدالدين بلخي)-ترجمه تاريخ يميني-راحه الصدور راوندي.

آثارنثرساده وبينابين درقرن ششم:

نثرساده:مجمع التواريخ والقصص(مولف نامعلوم)-آثارغزالي –آثارعين القضات-آثارسهروردي-اسرارالتوحيد(محمد بن منور)تذكره الاوليا(شيخ عطار)-معارف بهاءولد(سلطان العلما بهاءولد.

نثربينابين:چهارمقاله نظامي عروضي سمرقندي-تاريخ طبرستان ونامه تنسر(ابن اسفنديار كاتب از نويسندگان قرن ششم اوايل قرن هفتم (ابن اسفنديار ازكتاب تازي تاريخ طبرستان را نوشت و سپس نامه تنسربه گشتسب پادشاه طبرستان را كه ابن مقفع به عربي ترجمه كرده بود به پارس ترجمه كرده درابتدا كتاب آورده است.

دوجريان مهم ادبي در قرن ششم:

1-شيفتگي به زبا ن وادب عربي

2-تزيين وآرايه بندي

مانند سندبادنامه (محمد بن علي ظهيري كاتب سمرقندي)-مرزبان نامه از سعدالدين وراويني-روضه العقول محمدبن قاضي ملطيوي-راحه الارواح (ترجمه شمس الدين محمد دقايقي مروزي)

كتب تاريخي نثرفني:

نفثه المصدور كتابي تاريخي ادبي است نثر مصنوع دارد تاليف محمد زيدري نسوي

تاريخ جهانگشاه  تاريخ معتبري است تاليف عطاملك جويني  با نثرفني زيبايي نوشته شده است ودر تاريخ جهانگشاه لغات مغولي را دوشادوش لغات عربي و فارسي بكار برده است.

تاريخ وصاف ملقب به وصاف الحضره تاليف شرف الدين عبداله شيرازي اين كتاب در اصل تجزيه الامصار و تزجيه الاعصار(پراكنده شدن شهرها وگذشت روزگاران)

تجزيه الامصار تزجيه الاعصار به نثر مصنوع به سبك تاريخ جهانگشاه  اما بسيار مصنوع تر ازاو در حقيقت ذيل تاريخ جهانگشاه است.

امتزاج نثرموزون مرسل ونثرفني در قرن هفتم:

نثرموزون يا مسجع بردو است:1-نثرموزون مرسل 2-نثرموزون فني

نثرموزون مرسل نثر خواجه عبدالله انصاري و رشيدالدين ميبدي اواخر قرن ششم

نثرموزون  فني:مقامات حميدي

دوكتاب درقرن هفتم دو شيوه نثرمرسل و نثرفني را درهم آميخته است مانند مرصاد العباد وگلستان

مرصاد العباد از نجم الدين رازي به نثر فني البته از نوع معتدل طرح مطالب لطيف عرفاني مرصادا لعباد كتبي بوده كه حافظ بدان توجه داشته است.

گلستان سعدي:اوج آميزش دونثر خواجه عبدالله انصاري و حميدالدين بلخي

ويژگي نثرگلستان سعدي:آوردن انواع سجع و مراعات موسيقي كلام وآوردن شعر در ميانه نثروايجاز

كتابي كه هم نثرفني ومرسل دارد مقدمه آن فني است متن كتاب مرسل است.

المعجم  في معاييراشعارالعجم  شمس محمد قيس رازي  معتبرترين كتاب كهن در علم عروض وقافيه وبديع ازنقد شعرسخن گفته است كتابي علمي است مقدمه المعجم معاييراشعارالعجم فني ومتن آن مرسل

جوامع الحكايات موضوع آن حكايات مختلف و لباب الالباب از سدين الدين محمد عوفي

قديمترين تذكره لباب الالباب مقدمه كتاب فني ومتن كتاب مرسل

كتب ساده قرن هفتم:كتب علمي وعرفاني از آنجا كه  قصد تعليم وو تفهيم دارند ساده هستند .

كتب خواجه نصيرالدين:اساس الاقتباس در منطق – معيارالاشعار در عروض-اخلاق ناصري در اخلاق همگي به نثرساده هستند.

زكرياي رازي جغرافيدان  كتاب او دو بخش دارد 1-عجايب المخلوقات 2-غرايب الموجودات آثار ديگراو البلاد اخبارالعباد نثر كتاب ساده است.

قطب الدين شيرازي:دره التاج وفيه مافيه مولانا جلاالدين  بلخي هر دو را به نثرساده نوشته شده است.

كتب تاريخي ساده قرن هشتم:

جامع التواريخ يا تاريخ غازاني  به نثر ساده ازخواجه رشيدالدين فضل الله همداني

تجارب السلف از هندوشاه نججواني  نثر ساده تاريخ وزراء واخبارخانقا

تاريخ گزيده و نزهه القلوب  و ظفرنامه ازحمدالله مستوفي  تاريخ  گزيده خلاصه كتاب تاريخ عالم  خواجه غياث الدين وزير پسرخواجه رشيدالدين فضل الله

نثر حمدالله مستوفي  درتاريخ گزيده ونزهه القلوب و ظفرنامه به نثر ساده است.

تاريخ بناكتي از فخري بناكتي  در تاريخ عمومي عالم اين كتاب موسوم به روضه اولي الالباب في تواريخ الاكابرالانساب به تاريخ بنا كتي معروف است نثر كتاب ساده است.

دستورالكاتب في تعيين المراتب  نثر كتاب ساده بر نثر مصنوع برتري داده شد از شمس نخجواني پسر هندوشا نججواني  مولف تجارب السلف

روضه خلد  نثراين كتاب ساده به تقليد گلستان سعدي از مجد خوافي

انيس العشاق  نثر اين كتاب ساده است از شرف الدين رامي  اين كتاب زيبا شناسي معشوق در سنن ادبي در باب معشوق است

كتب عرفاني:

اورادالاحباب وفصوص الاداب  تاليف ابوالمفاخرباخزري در مورد آداب تصوف  در مورد خانقاها مراسم صوفيان مطالب ارزشمندي دارد نثر كتاب ساده است

مصباح الهدايه ومفتاح الكفايه  ازعزالدين محمود  كه از عوارف المعارف شهاب الدين سهروردي نظرداشته است  نثر اين كتاب ساده است ازلغات وجملات وعبارت عربي خالي نيست اين امر ازرواني و سلاست موثر است.

مناقب العارفين از شمس الدين احمد افلاكي ازمريدان مولانا مثنوي خوان مزار مولانا بود

نوه مولانا شيخ جلاالدين عارف مشهوربه اولو عارف چلپي مناقب العارفين را در شرح حال خانواده مولانا  نثر منارقب العارفين ساده است.

نزهه الارواح از اميرحسيني  به سبك خواجه عبدالله انصاري به سبك موزون مرسل نوشته شده است.

دربازي با كلمات وسجع از لغات فارسي استفاده كرده است.

مشخصات ادب فارسي در قرن نهم (دوره تيموري):

1-حركت به سوي ساده نويسي2-رواج تاريخ نويسي3-رواج لغات تركي4-افول ادب عرب5-تنزل تحقيق وتتبع6-درسي شدن عرفان7- مردمي شدن شعر

ويژگيهاي شعر فارسي دوره تيموري(قرن نهم):1-درخطبه ها ومقدمات به سبك قديم مي نويسند 2-لغات عربي  بسيار كمتراز دوره قديم شعر عربي واستدلالات به ندرت ديده مي شود. 3-متن كتاب ساده داراي ركاكت وسستي است.4-استفاده ازعناوين والقاب  در اوايل كتاب در باره ممدوح5-آوردن لغات و تركيبات تازي و تركي كردن لغات فارسي5-ازحيث صرف ونحو تنزل پيداكرد.6-حذف افعال بدون قرينه در اين دوره شدت گرفت7-ضمايرمفردغايب غيرذي الرواح همه جا (ان) است8-مطابقت صفت و موصوف برطبق دستور عربي9-لغات مغولي زيادتر ازمغولي است.

كتب تاريخي:ظفرنامه شامي –ظفرنامه تيموري-زبده التواريخ –مطلع السعدين-مجمل فصيحي –روضه الصفا همگي اين كتب ساده هستند.

كتب ادبي:تذكره الشعرا دولتشاه سمرقندي نثر تذكره دولتشاه ساده  گاهي انشائي بين نثر مرسل و مصنوع دارد.

بهارستان جامي به تقليد از گلستان سعدي است اما  نثر آن از گلستان ساده تراست.

نفحات الانس از جامي در شرح حال عارفان به نثر ساده

آثارواعظ كاشفي سبزواري:روضه الشهدا-بديع الافكار في صنايع الاشعار-فتوت نامه سلطاني و انوارسهيلي نثر كتاب ساده وروان است.

جريانات مهم نثرفارسي در دوره صفويه:

1.  رواج تاريخ نويسي كما في السابق

2.  رمان نويسي

3.  تذكره نويسي

4.  فرهنگ نويسي

5.  كتب مذهبي به فارسي

6.  لغات دساتير

7.  ترجمه از سنسكريت

انواع نثر در دوره صفويه:نثرساده-مصنوع-بين بين

مختصات نثره دوره صفويه:

استفاده از آيات واحاديث-استفاده از ضرب المثل و عبارات عربي-درآميختگي نظم و نثر-وجه وصفي-جمع بستن ات در كلمات فارسي و عربي-مطابق صفت و موصوف-تتابع اضافات-جملات طولاني-استعمال افعالي چون گشتن ونمودن در معناي مجازي-تركيب غلط وجمع بين فارسي وعربي مثل حسب الفرمان-وفورلغات تركي و مغولي –القاب احترام آميز –ازبين رفتن مختصات زبان فارسي كهن

نثرفارسي در دوره قاجار:دره نادره  و جهانگشاي نادري از مهدي خان استرآبادي

كتاب كريمخان گيتي از ميرزا صادق نامي وقايع نگاردر تاريخ زنديه

نثردوره قاجار نسبت به نثر دوره تيموري و صفوي بهبود يافت  هرچند ساده است و روزبه روز از غلط هاي آن كاسته شده است.

معروف ترين نويسنده دوره قاجاريه ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني سبكي تازه دارد در منشات نثرساده وبينابين ومصنوع ديده مي شود.

نثردوره مشروطه حدواوسط نثردوره قديم ( دوره قاجار )و نثردوره جديد (نثرپهلوي) است.

نويسندگان معروف مشروطه:سيد جمال الدين اسدآبادي-ميرزافتحعلي آخوندزاده-طالبوف(مولف كتاب احمد)زين العابدين مراغه اي سفرنامه او معروف است –ميرزاملكم خان ناظم الدوله صاحب روزنامه قانون و وزيرورفيق و يك كلمه صد خطابه وسه مكتوب است.محمدباقرميرزاي خسروي مقارق مشروطيت نخستين رمان فارسي شمس طغرا رماني تاريخي  را نوشت.علي اكبردهخدا صاحب لغتنامه و طنز چرند وپرند است.

ازانواع ادبي كه دردوره معاصرپديد آمد مقاله نويسي بود كه درقديم مرسوم نبود كه به كتب مختصررساله مي گفتند.

نويسندگان نثردوره معاصر:محمدعلي فروغي-محمدعلي جمال زاده-علامه ميرزامحمدخان قزويني-ملك الشعرا بهار

سبك خراساني:نيمه دوم قرن سوم و چهارم و پنجم

مختصات سبكي سبك خراساني:

1-مختصات زباني :زبان فارسي دراين دوره زبان مادري گويندگان است و زبان ايشان طبيعي ساده وروان است

2-مختصات فكري:شعراين دوره شاد و پرنشاط است شعراين دوره واقع گرا است-شاعران با معارف بيش از اسلام آشنا هستند-معشوق مقام والايي ندارد وگاهي مقام اوپست است گاه معشوق گاه مرد است وگاه كينز شاعراست هميشه ازوصال صحبت مي كند نه فراق-جنبه هاي عقلاني و تعادل  برجنبه هاي احساسي واغراق چيره است-جنبه حماسي بر شعراين دوره حاكم است –برونگرا است-موضوعات شعري مرثيه وحكمت وموعظه ولغز وچيستان-اشاره به معارف اسلامي آيات و احاديث-شعر از پند واندرز خالي نيست

مختصات ادبي: قالب شعري مسلط قصيده است مدح وشريطه و تشبيب-استفاده بديع وبيان وبه صورت معتدل است-ابزارمهم در شعر موازنه است-قافيه ورديف هرچه به عقب تربرويم ساده تر مي شود ازرديف هاي دراز و غيرمعمول استفاده نمي شود.

مقايسه مختصات شعرنو وشعرسنتي:

مختصات زباني:

شعر سنتي:1-لغات ووتركيبات ادبي كهن 2 -قائل بودن به واژگان خاص شعريشعرنو:1-لغات و تركيبات زبان فارسي امروز2-آزادي استفاده ازهمه واژه ها

مختصات فكري:

شعرسنتي :1-معشوق آسماني 2-معشوق مذكر

شعرنو:1-معشوق زميني2- معشوق مونث

                           

 

                       شعرسنتي                                       شعرنو  

 

مخاطب دربار و فضلا

عرفاني

طرح موضوعات محدود و مشخص

عدم ذكر مسائل خصوصي زندگي

عدم توجه به مسائل خصوصي زندگي

فاضلانه

مفاخره

هجو و مدح

ضعف و تشتت در محورعمودي

 

    مخاطب مردم معمولي هستند                                     

دنيوي                         

تنوع موضوعات                   

اشاره به مسائل خصوصي زندگي توجه شديدبه مسائل اجتماعي وسياسي          صميمانه                     

ندارد                        

ندارد                        

استواري وپيوستگي د رمحورعمودي

 

مختصات ادبي:

 

 

 

شعرسنتي                                          

 

واحد شعر بيت است                                  

توجه آگاهانه به صنايع ادبي يا صنعتگري

                   قوالب سنتي چون قصيده و غزل

مصراعها مساوي

                         تعقيد                            

               تشبيهات واستعارات  كليشه اي               

واحد شعر بند است          

وجود صنايع ادبي به صورت طبيعي

قالب نيمايي يا سپيد          

مصراعها نامساوي        

                        ايهام

                 تشبيهات استعارات نو                                                 

 

عوامل موثر در پيدايش نهضت  بازگشت:1- تاراج كتابخانه  اصفهان 2-دربارقاجاريه3-تضيف جامعه

مختصات شعردوره بازگشت:

1-از نظرزبان:زبان شاعران نخستين بازگشت ادبي مشتاق وآذروصباحي  خام و ابتدايي بود ادباي اين دوره ازمتون قديم وفصيح وبليغ زبان فارسي بيگانه بودند بعدها بر اثرممارست تعالي مي يابد در امثال سروش وقااني وشيباني وداوري به كمال رسيد والف اطلاق ازقرن ششم به بعدفراموش شده بود شعردوره بازگشت رواج كرده بود.

2-ازنظرفكر:سعي در افكار مرسوم عهد غزنوي وسلجوقي درقصيده افكاردوران حافظ و سعدي در غزل حتي المقدور از مسائل روز استفاده نكنند شعر بيشتر شبيه قدما باشد.

3-ازنظرادبي مرسوم ترين  قوالب شعري در اين دوره قصيده و غزل است  قصيده بازگشت ادبي بر دو نوع است1-قصايد سروش ومحمودخان صبا به سبك شعراي عهد غزنوي  چون عنصري و فرخي است شيوه ساده است صناعات ادبي درآن حاكم است.2-قصايد امثال قااني به اسلوب دوره سلجوقي است مانند اشعار خاقاني و انوري شعر بازگشت تلفيقي  از شعر سعدي و حافظ و صناعات آن معتدل است .

 

ويژگي شاعر در قرن ششم:بدبيني شاعر

تكرارروابط وافعال و تركيبات وجمله ها:قرن ششم

الحاوي:محمد زكرياي رازي

كليله ودمنه را چه كسي به نظم درآورد:احمدقانعي

زبده الاشعار :قاسم گنابادي

نظيره كتاب گلستان :روضه خلد

بخش كهن كتاب اوستا:يسنا

حمله حيدري:باذل مشهدي

كدام كتاب از روش كليله ودمنه بيشتراستفاده كرده است:مرزبانان نامه

تعداد روضه هاي بابهاي بهارستان جامي:هشت باب

اوصاف الاشراف :خواجه نصيرالدين طوسي

گلستان به سبك مسجع /تاريخ بيهقي به سبك مرسل

رودكي به سبك خراساني وانوري به سبك عراقي

دينكرد و بندهشن آثاري است به زبان پارسي ميانه نوشته شده است پيوند عميقي با دين زرتشت دارد.

المعجم في معاييراشعارالعجم در قرن هفتم نوشته است مقدمه مصنوع ومتن كتاب ساده

هدايه المتعلمين في الطب از ابوبكراخويتي نيمه دوم قرن پنجم به نثرساده

فيه مافيه و مجالس سبعه و مكاتيب از آثار مولانا است.

سوانح العشاق از احمد غزالي

دستورالكاتب كتابي است در فن رسائل كتابت از محمد بن هندوشاه نخجواني

ملستان از مديح الملك مستوفي محمد بن ابراهيم بن محمد مهدي

ظفرنامه از حمدالله مستوفي

تخلص خاقاني حقايقي وتخلص انوري خاوري تخلص مولوي خاموش

چهار چهره مهم  حامي هنرو ادب در عهد تيموري:ميرزاشاهرخ-بايسنقر ميرزا-الغ بيگ –سلطان حسين بايقرا

قديمي ترين ماخذي مطالبي درباره سرگذشت فردوسي  آمده است:چهارمقاله

نخستين كتاب در تصوف وعرفان به فارسي شرح تعرف مستملي بخاري

مجالس النفائس كتابي است به زبان تركي از اميرعليشيرنوائي

مصباح الارواح  سفرنامه ايست تمثيلي و منظوم است.

فن مناظره ازويژگيهاي سبكي اسدي است.

كليله و دمنه منظوم از بهاالدين احمد قانعي

برزونامه از عطا بن يعقوب

نگارستان معين الدين جويني وبهارستان جامي وپريشان قاآني اين سه ازگلستان سعدي تقليد شده است.

اسرارالبلاغه از عبدالقاهر جرجاني

كتاب ارداويرافنامه وسيرالعبادالي المعاد وكمدي الهي وبهشت دوزخ اين چهار كتاب وحدت موضوع دارند.

مطلع الانوار از اميرخسرو دهلوي است.

آذربيگدلي  سبك بازگشت بابافغاني مكتب وقوع عرفي سبك هندي ظهيرفاريابي سبك خراساني

امثال وحكم از دهخدا رفيق ووزيراز ملكم خان پانزده گفتار ازمينوي

هيچ قفلي نيست دربازار امكان بي كليد         بستگي راگشايش از دلها طلب

وجود كلمات عاميانه مانند قفل وكليد ويژگي سبك هندي است.

سراينده تمرنامه از هاتفي خرجردي

زبده الاشعاراز قاسمي گنابادي وروضه الانوار از خواجوي كرماني ومجمع الافكار از عرفي شيرازي و مركزادوار از فيضي دكني

شرح تعرف ومفاتيح الاعجازومصباح الهدايه هر سه عرفاني است.

ذخيره خوارزمشاهي در فارسي  در طب و داروشناسي تاليف اسماعيل جرجاني در قرن ششم

شاعران  آغازگر بازگشت  ادبي:آذربيگدلي ومشتاق و هاتف وصبا

قابوسنامه وكيمياي سعادت ومرصاالعباد با نثري روان و طبيعي است.

گلستان و كشف الاسرارومناجات خواجه عبدالله با نثري روان و مسجع است.

مقامات حميدي والتوسل الي الترسل ونفثه المصدور با نثرمصنوع فني نوشته شده است.

چهارمقاله وقابوس نامه و ترجمان البلاغه وحدائق السحر مباحث مربوط به شعرو نقد ادبي است.

 كتابهاي شاعران سبك خراساني :ديوان ناصرخسرو-رباعيات خيام-كيمياي سعادت و تاريخ بيهقي

ره انجام نامه از افضل الدين كاشاني ورساله دلگشاه از عبيد زاكاني ومجالس سبعه ازمولانا جلاالدين

روضه خلد از مجد خوافي/سليم تهراني شاعر سبك هندي/آذربيگدلي سبك بازگشت ادبي/بابافغاني مكتب وقوع/كليم كاشاني سبك هندي/

نوع شعر در حد يقه سنايي تعليمي است.اخلاق ناصري از خواجه نصيرالدين طوسي است.

ازبين انوري و بيلقاني و سعدي و مولانا  انوري به مولانا نزديك تراست.

جهانگيرنامه از طالب آملي وخلد برين از وحشي بافقي وتحفه العراقين از خاقاني.

ختم الغرائب ازخاقاني و سحر حلال از اهلي شيرازي /سند باد نامه نثر مصنوع/

شيخ شطاع  لقب روزبهان بقلي /حسام عجم لقب لقب خاقاني/خلاق المعاني لقب كمال الدين اسماعيل/

امام المشككين از فخررازي/

كتابي كه اطلاعات بسيار ارزشمندي مسائل مختلف مربوط به اخلاق و فرهنگ و آداب و عادات مردم ايران در قرن پنجم  قابوسنامه نام دارد.

ناصرخسرو .قصيده .خراساني/نزاري قهستاني .غزل سرا.سبك عراقي/خواجوي كرماني.غزل و قصيده .عراقي/ولي دشت بياضي .غزل.مكتب وقوع /

كتب اربعه حديث شيعه:تهذيب –الاستبصار-من لايحضره الفقيه-الكافي

نخستين كسي كه انديشه هاي عارفانه را در شعر فارسي آورده است: سنايي قرن پنجم و ششم

اساس البلاغه از زمخشري در علوم ادبي/

نظام الدين قاري يزدي  كتاب پوشش ها و پارچه ها به تقليد از طعام ها و خوراكيها اسحق اطمعه نوشت است.

خاوران نامه حماسه ديني از ابن حسام خوسفي/

ممدوحان رودكي:امير نصرساماني-ابوالفضل بلعمي –ماكان كاكي

ابوريحان بيروني كتابي را به نام ماللهند در باره سرزمين هند نوشته است.

التفهيم به زبان فارسي  در رياضي و نجوم/آثارالباقيه به عربي در تاريخ و و فرهنگ/شفا به عربي در منطق/دانشنامه علايي  به فارسي در علوم گوناگون/

هدايه المتعلمين ازابوبكرربيع بن احمداخويتي بخاري  در طب/الابنيه از موفق هروي در داروشناسي/صيدنه از ابوريحان بيروني در داروشناسي/الحاوي  از زكرياي رازي در پزشكي

كتابهاي اورادلاحباب ومصاح الهدايه ونفثه المصدور به فارسي هستند و كتاب الملل والنحل به عربي است.

كتابهاي رمزي تمثيلي :آوازپرجبرئيل ورساله حي بن يقظان ومنطق الطير

كتابهاي  كه ازكشف المحجوب هجويري تاثيرپذيرفته است:تذكره الاوليا –طرايق التحقيق –نفحات الانس

رساله قشيريه در مقدمه كشف المحجوب از آثارقبل از كشف المحجوب به حساب مي آيد.

مداح جلاالدين منكبرتي كمال الدين اسماعيل است.

جام جم بر وزن حديقه سنايي است.

سيف الله محمد فرغاني سعدي  را به وفور ستوده است.

دانشمندان شيعه :بهاالدين اربلي - رضي الدين بن طاوي-ميثم بن علي بحراني

يحيي باخزري شيعه نبود پيرو اهل سنت بود به شيعيان ارادت خاص داشت.

نخلبند شعرا  لقب خواجوي كرماني است./ منظومه پيروجوان از ميرزا نصيراصفهاني است.

برزونامه از عطا بن يعقوب است./بيدل وكليم وعرفي  شاعران سبك هندي هستند.

تاريخ وصاف ودره نادره ونفثه المصدور نثر اين كتب مصنوع و متكلفانه است.

نزهه القلوب از حمدالله مستوفي در جغرافيا  نثر ساده دارد.

وصال شيرازي مثنوي ناتمام  وحشي بافقي را به اتمام رساند.

منظومه موش و گربه عبيدزاكاني  مصداق اميرمبارزالدين محمد است.

شاعران خواجوكرماني وفصيح خوافي وعبيد زاكاني  معاصر حافظ بودند.

ميرزا نصير اصفهاني معاصر حافظ نبود./

كتاب تاريخ ايران باستان  مولف آن ايراني  ميرزا حسن خان مشيرالدوله  پيرنيا  است.

آنندراج وشكوه شمس وكيانيان مولف اين كتب ايراني نيستند

محمدعلي فروغي وقائم مقام فراهاني وآقاخان كرماني از پيشوايان ساده نويسي بوده اند.

ميرزا مهدي خان استرآبادي از پيشوايان نثرفني و مصنوع است.

سيد جما ل الدين اسدآبادي نويسنده روزنامه عروه الوثقي است.

اولين مجموعه داستاني جمال زاده يكي بود يكي نبود بود.

درون گراييعرفاني عميق بيشتر در شعر سبك عراقي ديده مي شود.

واسوخت شعري است مفاد آن اعراض از معشوق است.

ما چو زدري پاي كشيديم پاي كشيديم       اميد زهردر كه بريديم بريديم

دل نيست كبوترچون برخاست نشنيد        ازگوشه بامي كه بريديم بريديم

ابيات فوق شعر واسوخت است.

اخلاق ناصري:1-به نام ناصرالدين عبدالرحيم طالبوف نگاشته شده است2-ترجمه طهاره العراق ابن مسكويه رازي است.3-در بردارنده سخنان افلاطون وارسطو در حكمت عملي است.

بخشي از كتاب اخلاق ناصري در سياست مدن است./خلاق المعاني لقب كمال الدين اسماعيل است.

مترجم  شاهنامه فردوسي فتح علي بنداري است./خلاق المعاني  ثاني لقب كليم است.

بياناتي كه شيخ بر منبر ايراد مي كرد ومريدان آن  را مي نوشتند  در اصطلاح صوفيه مجلس مي گفتند.

نام اصلي تفسيرالفتوح روض الجنان وروح الجنان  است.

قديمي ترين كتاب در شرح حال مولانا:مناقب العارفين در قرن هشتم درباره مولانا وجانشينان نوشته شده است.

درخت آسوريك درباره بز و خرما  به صورت منا ظره است./اللمع از ابونصرسراج طوسي است.

ملامحسن فيض كاشاني حكيم وعارف وفقيه  است./

صابرشيرواني :1-ازشعراي ملي آذريايجان است2-با روزنامه ملانصرالدين همكاري داشت3-سراينده فكاهيات اجتماعي است.

ظهور ترشيزي :1-در سده دهم و يازدهم مي زيست2-ساقي نامه  او مشهور است3-سرآمد آثار او قصايد است 4-غزليات او ازدقت خيال برخوردار است

روزي با جماعت صوفيان از شهاب الدين سهروردي است.

سياحت نامه ابراهيم بيگ از حاجي زين العابدين مراغه اي است.

خلاصه الاشعار از تقي الدين كاشي است.كنزالرموز آثار عرفاني است.

سلامان و ابسال ولغت موران ومنطق الطير آثار رمزي است.

قاسم انوار:1-شاعر وعارف قرن هشتم و نهم است2-از خاندان شيخ صفي الدين اردبيلي است3-درمشرب تصرف مقامي بلند رسيد4-از سادات حسيني تبريز به حساب مي آيد.

روض الجنان يكي ازآثار شهيد اول در شرح ارشاد الاذهان علامه حلي است.

لباب الالباب تذكره ايي است در شرح شعرا از سدالدين محمد عوفي

رياض العارفين و مجمع الفصا  تذكره اي هستند از رضا قلي خان هدايت

تاثيرمعارف اسلامي در شعرفارسي در قرن 11 نسبت به قرن 7 كمتر است.

قرن 7 دوره اعتلاي كامل وفرهنگ علوم اسلامي است.

طبيبات وخواتيم و بدايع هرسه از غزل  سعدي هستند./مثلثات سعدي غزل نيست.

درميان فرق اسلامي معتزله به تعقل شهرت دارد.معتزله به مباحث عقلي و منطق متوسل مي شوند.

مترجم  عربي شاهنامه فردوسي  مترجم فتح بن علي بنداري اصفهاني است.

آثار عزيزالدين نسفي :منازل السائرين –مقصدالاقصي-كشف الحقايق –انسان كامل

دكتر ياحقي زبان فارسي را آغاز تا امروز به سه مرحله است:1-زبان فارسي باستان2-زبان فارسي ميانه(پهلوي)3-زبان فارسي نو

درخت آسوريك منظومه اي پهلوي به صورت مناظره است.

تاريخ گزيده از حمدالله مستوفي در سال 730/تاريخ مغول از عباس اقبال نويسنده ومحقق استاد معاصر/حبيب السيرتاليف خواند ميردر سال 930/طبقات ناصري اثرمنهاج سراج  به سال 650/

وصال مثنوي ناتمام فرهاد وشيرين وحشي بافقي را تمام كرد.

آثار وصال :بزم وصال وديوان اشعار وغزليات سعدي تكلمه فرهاد وشيرين وحشي بافقي

اللمع  از ابونصر سراج طوسي/قوت القلوب از ابوطالب مكي/رساله قشيريه ازابوالقاسم قشيري

مجمع النفائس تركي از اميرعلشيرنوايي/

مختصات سبك هندي:زبان-فكر-ادبيات

خسرو دهلوي از پركارترين شاعران پارسي زبان است پنج گنج و پنج دفتر دارد ۱-تحفه الصغر۲-بقيه نفيه۳-وسط الحيات ۴-غره الكمال ۵-نهايه الكمال

مثنوي ۸ گانه يا ثمانيه خسرويه خسرو دهلوي:۱-منظومه دول راني خضرخان۲-تاج الفتوح۳-نه سپهر۴-تغلق نامه ۴-مطلع الانوار۵-شيرين وخسرو۶-مجنون و  ليلي ۷-آئينه اسكندي۸-هشت بهشت۱۰ -قران سعدين و امير خسرو مجموعه شعري به نام جواهر  خسروي  و شرح آن نصاب بدايع العجايب و گهريال اميرخسرو و مثنوي شهرآشوب وخالق باري وجيستان

كتب نثراميرخسرو دهلوي:خزاين الفتوح معروف به تاريخ علايي -رسائل الاعجاز

 اميرخسرو درغزل ازسعدي ودر مثنوي از نظامي ودرموعظه وحكمت از سنايي و خاقاني در قصيده ازرضي الدين نيشابوري و كمال الدين اسماعيل پيروي  كرده است.

علاالدوله سمنانی در تصوف معتقد به اعتدال متوجه به اجرای احکام دین و در مخالفت با معتقدان وحدت وجودخاصه اب العربی مبالغه می کرد.یکی از معروفترین عارفان قرن ۷و ۸  هجری است.

حسن دهلوی:همتراز امیرخسرو دهلوی  تخلص او حسن است وصوفی حنفی مذهب از مریدان شیخ نظام الدین اولیا است.یکی از مثنوی های او عشق نامه است امیرحسن بعد از امیرخسرو بزرگترین شاعرهندوستان دو قرن ۷و۸ اهمیت در غزلسرایی است که پیرو سعدی بوده است.حسن دهلوی به دلیل اینکه از سعدی پیروی می کرد او را سعدی هندوستان لقب دادند حسن دهلوی کتابی به نثر به  نام فواد الفواد دارد

اوحدی مراغه ای:ابتدا صافی  وبعد اوحدی تخلص می کرد.منظومه او ده نامه و عشاق نامه و جام جم دارد.جام جم در اخلاق و تصوف یکی از بهترین منابع تحقیق اجتماعی زمان خویش است.

بدرچاچی:در هندوستان متولد شد اشعاری در استقبال از قصاید خاقانی و انوری دارد شیوه شعری او تشبیهات و مجاز و استعاره تقی الدین کاشانی در خلاصه الاشعار  خود ۵۰۰  بیت از اشعارش را  آورده است.

امین بلیانی :امام طریقت مرشدیه کازرونیه فرقه او را مرشدیه و کازرونیه مرشدیه کازرونیه گویند بزرگانی چون حافظ و خواجو از او اقتفا کردند از معاصران او احمدابی الخیر زرکوب و دیگر محمود پسر عثمان مولف فردوس المرشدیه فی اسرارالصمدیه و کتابی در شرح مقامهای او به نام جواهرالامینیه نوشت تلخیصی ازاو تهیه کرد آن مفتاح الهدایه و مصباح العنایه بلیانی علاوه بر اینکه مقام بلند رفیع دارد غزلهای مطبوع و روان است. 

خواجو کرمانی :تذکره نویسان او را نخلبند شعرا وخلاق المعانی و موید الفضلا گویند.از میان معاصران خواجو حافظ مشهور تراست خواجو به سال و تجربت شاعربر خواجو حافظ  تقدم داشته است دیوان خواجو به  دو بخش صنایع الکمال و بدایع الجمال مثنوی شش گانه خواجو کرمانی به نظامی و فردوسی نظرداشته است.۱--سام نامه به تقلید از شاهنامه فردوسی۲-هماي وهمايون مثنوي عاشقانه3-گل و نوروز به تقليد از خسرو و شيرين نظامي۴-روضه الانوار به تقليد از مخزن الاسرار نظامي ۵-كمال نامه بر وزن سيرالعباد الي المعاد سنايي۶-گوهرنامه  بنام امير مبارزالدين

سلمان ساوجی:در شعرهایش مکرر به درد جشم و پا اشاره دارداز میان شاعران قرن هشتم کسی مانند سلمان ساوجی تتمع وافر از حرفه شعرهایش نمی یابیم سلمان ساوجی را می توان خاتم قصیده سرایان بزرگ فارسی زبان است و دلایل اشتهارسرودن قصیده مصنوع به نام بدایع الاسعار است در غزل هم بهترین غزلسرایان قرن ۸ است حافظ و سلمان ساوجی از طریق مشاهره با هم مکاتبه داشتند.غزل سلمان گاه استقبال از غزل سعدی و مولانا چاشنی عرفان لحن قلندرانه دارد دو مثنوی به نام جمشد و خورشید بحر هزج مسدس مقصور  و فراق نامه بحر متقارب مثمن مقصور است . 

عماد فقیه:از شاعران قرن هشتم مثنویهای عماد فقیه عبارتند از:صحبت نامه-ده نامه-محبت نامه-صفا نامه یا مونس الابرار که اخلاقی و عرفانی به استقبال مخزن الاسرار است-طریقت نامه

عبید زاکانی:اشعار او به دو قسمت هزل و جد تقسیم می شود.عیب جویی و عیبگویی ازاندیشه و کردارهای پیشنیان است.از روش سعدی در خبیثات استفاده کرده است منظومه موش و گربه از بهترین منظومه انتقادی است  و فالنامه بروج به نثر است به طریق طیب و مزاح است فالنامه وحوش و طیور از آثار عبید است و مثنوی عشاق نامه از اوست  نثرش ساده و روان خالی از حشو است در قصیده به انوری و سنایی در مثنوی به نظامی نظر داشته است.

 

 

 

+ نوشته شده در  2012/1/17ساعت 1:26 بعد از ظهر  توسط محمدعلی  |